• دسته: x تیتر یک
  • ۸ دلو ۱۳۹۷

افغانستان پلی مابین آسیای مرکزی و آسیای جنوبی

سمرقند دومین شهر بزرگ ازبکستان در تاریخ ۲۲ الی ۲۳ دی ماه ۱۳۹۷ میزبان نشست “گفتمان هند، آسیای مرکزی – افغانستان” با حضور وزرای خارجه افغانستان، هند و کشورهای آسیای مرکزی بود. در این نشست سوشما سواراج وزیر خارجه هند جنگ افغانستان را تحمیل شده توصیف کرد و تامین صلح در کشور را به سود کشورهای منطقه خواند. به گفته وی، افغانستان همانند پلی آسیای مرکزی را به آسیای جنوبی پیوند می‌زند. وزیر خارجه هند بر همکاری‌های بیشتر کشورش با کشورهای آسیای مرکزی تأکید کرد و گفت: “امروز، نقطۀ آغاز یک عصر تازه در روابط  هند و آسیای مرکزی است. ما در گفتگوهای‌ خود بر چندین قرن روابط میان مردم هند، آسیای مرکزی و افغانستان تأکید ورزیدیم. ما با یکدیگر همکاران طبیعی به شمار می‌رویم.”
اما سوالی که در اینجا به وجود می‌آید این است که افغانستان تا چه اندازه می‌تواند همکاری‌های اقتصادی را در منطقه ایجاد نماید؟ سوالی است که در این نوشته کوتاه به آن پرداخته خواهد شد.

موج گریز‌ناپذیر منطقه‌گرایی و رشد روند‌های همگرایی در جهان، همگرایی در سیاست و اقتصاد را به امری اجتناب‌ناپذیر در سیاست و اقتصاد بین‌الملل بدل کرده و هیچ کشوری نمی‌تواند خود را در درون مرزهای ملی و جغرافیایی محدود ساخته و از روند‌های همگرایی در منطقه خود دوری گزیند. پیوستن ‌یا ایجاد روند‌های همگرایی در سیاست و اقتصاد بین‌الملل، از الزامات اساسی سیاست و اقتصاد دولت‌ها بوده و نمی‌توان به ‌صورت جدا ‌افتاده، از روند‌های همگرایی در منطقه، به اقتصاد پویا و سیاست فعال دست یافت. امروزه ارتباطات با کشورهای منطقه، از ملزومات اساسی توسعه و پیشرفت و محکی برای سنجش منزلت بین‌المللی و قدرت ملی کشورها به شمار می‌رود. افغانستان نیز قعطاً مشمول همین قاعده بوده و بلکه بیش از سایرین نیاز به همگرایی‌های منطقه‌ای و پیوستن به اتحادیه‌ها و سازمان‌های منطقه‌ای دار‌د.
وابستگی شدید اقتصادی و تجارت افغانستان به خارج و عدم دسترسی به آب‌های بین‌المللی و مسیر‌های دشوار و بی‌ثبات انتقال کالا به افغانستان، از مسایل اصلی اقتصاد و تجارت افغانستان می‌باشند.

بعد از فروپاشی نظام دوقطبی، ساختار نوین نظام بین‌الملل و به تبع آن سیستم‌های منطقه‌ای با ابهام‌های بسیاری مواجه گردید. در ساختار آشفته پسا جنگ سرد، جایگاه تعدادی از کشورها با ابهام‌های بسیاری مواجه گردید. در ساختار آشفته پسا جنگ سرد، جایگاه تعدادی از کشورها در خرده سیستم‌های منطقه‌ای به صورت نامشخصی تداوم یافته است. به طوری که نمی‌توان به طور قطع بعضی از کشورها را متعلق به منطقه خاصی دانست. افغانستان به سبب موقعیت ژئواستراتژیک و ژئوپلتیک ویژه، ما بین چند زیرسیستم منطقه‌ای واقع شده است. این کشور از سمت مرزهای غربی خود با خاورمیانه، از شمال با آسیای مرکزی، از جنوب با آسیای جنوبی و از شرق به نوعی با خاور دور، در تماس است. به عبارت صریح‌تر، افغانستان در محل تلاقی چند منطقه قرار دارد و می‌تواند همانند سرزمینی پل مانند، خاورمیانه، آسیای جنوبی، شرق آسیا و آسیای مرکزی را از راه خشکی به یکدیگر پیوند دهد. هر چند از زاویه‌ی کرونولوژیکی (تاریخ‌شناسی) قدمت نقش آفرینی افغانستان به عنوان مرکز وصل کشورهای منطقه به تاریخ راه ابریشم و چندین قرن بعد از آن بر می‌گردد. اما پس از تحولات سال ۲۰۰۱ میلادی و پایان انزوای طالبانیسم افغانستان و تعاملات و معادلات جدید و عمده سیاسی- امنیتی و اقتصادی در نظام جهانی و سیستم‌های فرعی آن، جایگاه ژئوپولیتیکی افغانستان در تحولات عمده منطقه‌ای و جهانی بار دیگر اهمیت یافته و امروز نقطه‌ی وصل کشورهای منطقه در قلب آسیا است. هند به عنوان بازیگر اصلی جنوب آسیا با چشم انداز هژمونی منطقه‌ای و اهداف سیاسی، امنیتی و اقتصادی به دنبال پهن سازی گستره وسیع‌تر و توسعه روابط با کشور‌های منطقه به شمول آسیای مرکزی است. آسیای مرکزی با داشتن منابع انرژی و دومین حوزه مورد توجه سیاست بین المللی پس از خاورمیانه در سه دهه‌ی آینده، از پتانسیل‌های عظیم ژئوپولیتیکی، ژئواکونومیکی و ژئواستراتژیکی برای بازیگرانی هم چون هند، چین، روسیه، ایالات متحده‌ آمریکا، اتحادیه اروپا و برخی از کشورهای کوچک منطقه برخوردار است.

این را هم بخوانید:  افغانستان چگونه در جنگ جهانی اول بی‌طرف ماند؟

افغانستان از نگاه هند به عنوان کشوری دیده می‌شود که در جنوب آسیا قرار دارد و به همین دلیل افغانستان اهمیت ویژه‌ای در سیاست خارجی هند دارد. دکترین کلان سیاست خارجی هند کشورها را به سه دایره متحدالمرکز تقسیم می‌کند که اولین دایره همسایگان نزدیک آن کشور از جمله افغانستان را در بر می‌گیرد. جایگاه افغانستان در محیط پیرامونی هند واسطه‌ای برای نفوذ این کشور به آسیای مرکزی می‌باشد.

افغانستان و کشورهای آسیای مرکزی، همسایگانی هستند که کم و بیش دارای اشتراکات فرهنگی، قومی، زبانی و تاریخی می‌باشند. موقعیت سرزمینی افغانستان اهمیتی استراتژیک برای کشورهای آسیای مرکزی در ابعاد مختلف مخصوصا در عرصه صادرات انرژی دارد. به طور کلی افغانستان به لحاظ استراتژیک یکی از مسیرهای مناسب برای تجارت انرژی و دسترسی کشورهای آسیای مرکزی به آب‌های آزاد است اما متاسفانه مساله ناامنی در افغانستان مانع تحقق این کار ویژه شده است.

همگرایی اقتصادی یکی از موضوعات مهم برای افغانستان و کشورهای آسیای مرکزی، آسیای جنوبی به شمار  می­‌آید، که با شدت گرفتن تلاش‌ها برای گسترش همکاری‎های اقتصادی میان آسیای مرکزی و آسیای جنوبی، نقش افغانستان به عنوان کوتاه‌ترین و کم هزینه‌ترین مسیر اتصال این دو منطقه نیز پررنگ‌تر از قبل شده است. بنابراین از دید افغانستان، تمرکز روی نقش سنتی این کشور به عنوان پل ارتباطی این دو منطقه، از جمله اساسی‌ترین مسایل در گسترش همگرایی اقتصادی منطقه‌ای به حساب می‌آید.

این را هم بخوانید:  بارپرستی و شناخت معیوب ما از آمریکا

با توجه به تفاوت در منابع و عملکرد کشورهای این دو منطقه، نیاز به یک راهبرد هم تکمیلی تجارتی را می‌توان ادعا کرد. با وجودی که کشورهای آسیای جنوبی از جمله هند در زمینه فناوری پیشرفته‌تر از کشورهای آسیای مرکزی می‌باشند، اما از کمبود انرژی رنج می‌برند. این مشکل می‌تواند به طور مشخص با مازاد انرژی در آسیای مرکزی برطرف گردد. پروژه تاپی نیز مثال روشنی از هم‌ تکمیلی تجارتی می‌باشد، که اگر موفقانه تکمیل شود، گاز را از ترکمنستان و از طریق افغانستان به پاکستان و هند انتقال می‌دهد.

گسترش همکاری‌های اقتصادی میان آسیای مرکزی و آسیای جنوبی بیشتر از هر عاملی، وابسته به ارتباط زمینی این دو منطقه می‌باشد، افغانستان به عنوان کوتاه‌ترین مسیر ارتباط این دو منطقه از جمله عوامل اصلی شکل‌گیری همگرایی در منطقه قلمداد می‌گردد. با تکیه بر این موضوع، تمام فعالیت‌های منطقه‌ای افغانستان محور، از جمله هفت اجلاس برگزار شده ریکا، راه جدید ابریشم و پروسه استانبول، با تمرکز بر نقش کلیدی افغانستان به ‌عنوان نقطه مرکزی حمل و نقل منطقه‌ای، سعی بر گسترش عملکرد افغانستان در منطقه داشته‌اند.

امنیت و ثبات پایدار در افغانستان به نفع کشورهای منطقه است و گسترش ناامنی و تروریزم، کشت و قاچاق مواد مخدر از سوی افغانستان و پاکستان، کشورهای منطقه و همسایه را متضرر خواهد ساخت. با توجه به تحولات اخیر افغانستان به نظر می‌رسد، نشانه‌هایی از عزم خروج نظامیان خارجی از افغانستان مشاهده می‌شود. این در حالی است که همسایگان به دلیل امنیت شکننده افغانستان و سیاست‌های نا کارآمد در مواجهه با مخالفان مسلح، نگران تشدید ناامنی‌های افغانستان هستند. نرمش و کرنش در برابر طالبان و امتیاز دهی‌ یک جانبه به طالبان، این گروه را به با هدف جلب امتیازات بیشتر، مصمم‌تر ساخته است. این چرخه ناقص ادامه دارد و بر میزان خشونت‌ها افزده می‌شود.

این را هم بخوانید:  مزدوران اجاره ای جایگزین نیروهای آمریکایی در افغانستان می شوند؟

ناامنی‌های موجود، یکی از جدی‌ترین موانعِ فرا روی همکاری‌هایِ اقتصادی منطقه‌ای در افغانستان است. در این کشور  بسترهای اجتماعی برای رشد و ظهور بنیادگرایی و افراط گرایی فراهم است و در چنین شرایطی طالبان و داعش به تداوم حیات ادامه می‌دهنداین گروه‌ها همچون مانعی سد راه همکاری‌های اقتصادی در افغانستان هستند. ضعف حکومت مرکزی و قادر نبودن به اعمال حاکمیت در سراسر افغانستان؛ فرصت سرمایه گذاری را این کشور و چندین کشور منطقه سلب نموده است. بنابراین، گروه‌های افراطی و دهشت افکن به عنوان مهمترین و اساسی‌ترین مانع برای همکاری‌های اقتصادی در منطقه مطرح‌اند.

مانع دیگر فساد گسترده در سطح دولت و جامعه افغانستان است. در پرتو همکاری‌های اقتصادی منطقه، فرصت سرمایه‌گذاری و استخراج معادن افغانستان وجود دارد اما فساد در عقد قراردادها باعث می‌شود که سرمایه‌گذاری و استخراج معادن در موارد زیاد با بن بست مواجه گردد.
سیاست خارجی بی‌ثبات و نابسامان افغانستان یکی دیگر از موانع فرا راه همکاری‌های منطقه  است. گمان نمی‌رود که کشورهای منطقه به صورت گذشته به همکاری اقتصادی خود در افغانستان ادامه دهند. دلیل آن بدون شک، سیاست خارجی بی‌ثبات افغانستان در قبال این کشورها است. حکومت افغانستان برای بهبود وضع اقتصادی و فراهم کردن شرایط و زمینه‌های سرمایه‌گذاری کشور‌های منطقه در افغانستان لازم است که این موانع را از سر راه بردارد.

 اگر بخشی از ریشه‌های ناامنی افغانستان در خارج از این کشور ریشه داشته باشد، همکاری‌های اقتصادی بر اساس منافع مشترک کشورهای منطقه، می‌تواند عاملی در کاهش تنش و منازعه قلمداد گردد.اما در صورتی که همکاری‌های اقتصادی در افغانستان در سطح خُرد باقی بماند و منافع مشترک میان کشورها ایجاد نگردد، نه تنها امنیت این کشور بهبود نمی‌یابد، بلکه ممکن است کشورها برای دستیابی به منابع طبیعی افغانستان با یکدیگر به رقابت بپردازند و نتیجه این رقابت، تبدیل شدن افغانستان به میدان جنگ کشورهای منطقه باشد. با این حال، همه چیز بستگی تام و تمام به چگونگی بازی افغانستان با کشورهای منطقه دارد.

سخن آخر اینکه، تحلیل‌گران کشورهای منطقه از افغانستان به عنوان یک مریض یاد می‌نمایند و معتقدند که اکنون شرایط در این کشور بی‌ثبات است ولی در عین حال می‌گویند فرصتی برای بهبودی اوضاع فراهم شده که در گذشته چنین نبوده است. در این شرایط منافع همه کشورهای منطقه اقتضا می‌کند که به افغانستان توجه بیشتری داشته باشند.

منبع: ایران شرقی

برچسب ها

بدون دیدگاه